تاریخچه تخت خواب:از تخت کاهی تا پادشاهی

آدمی در شب همان روزی که پا بر خاک نهاد، در جســتجوی جایی برای خواب بود. هزاران هزار ســال است که ما متمدن شده ایم ولی هنوز به همان گونه می خوابیم که آدمیان نخســتین به خواب می رفتند. بی شــک برای نیازی چنین پایدار و ماندگار، طراحان اندیشــه های فراوان کرده اند و ایده ها و طرح های بسیار ریخته اند. از بسترهای خاکی و کاهی تا تشک های حافظه دار امروزی راه بلندی است که در این جا به کوتاهی آن را بازگو می کنیم.

اگــــــر گمـــــان می کـــنــــید آدم هـــای نخســتین همچــون فیلم هــای هالیــوودی و کارتون هــای خوش آب ورنــگ، تخــت   خواب هــای فانتــزی و جالــب داشــته اند، ســخت در اشــتباه هســتید. پیشــینیان مــا شــکارچیانی بودنــد کــه بــه ســختی زندگــی می کــــردنـــــــد و هــر روز از یــک جــا بــه جــای دیگــر می رفتنــد و هــر جــا می یــــــافتند سر بـــــــر خــاک می نهادنــــــد. آن هایی هــــــم کــه در یک جــا مانــدگار بودنــد در غــار می زیســتند. شیـــک تــــــرین تخت خــواب آن هـــــــا چنــــــد بــرگ گیـــــاه یــا کــــــاه بــود بــا بالشــی ســنگی. نیرومندتریــن و داراتریــن غارنشــینان و آدم هــای نخســتین، دســت بــالا از پوســت حیــوان شــکار شــده بــرای زیرانــداز خــود اســتفاده می کردنــد. نزدیــک بــه ده هــزار ســال پیــش کــه آدم هــا از رفـتن بــه این ســو و آن ســو بــاز ایســتادند و در جایــی بــرای زمانــی درازتــر ســاکن شــدند، پناهگاه هایــی بــا مــواد گوناگــون ســاختند. آرام آرام بــا اهلی کردن حیوانــات دریافتنــد کــه از پوســت و پشــم آن هــا تختــی بــرای خــواب بســازند. اگرچه هنــوز فضــای خواب جــدا از فضــای زندگی روزانــه نبــود.

آدمــی بــا فراگرفـتن پارچه بافــی توانســت از نخ هــای طبیعــی تشــک هایی بــرای خــود ببافــد و آن هــا را بــا هــر چــه در دســت داشــت پــر کنــد. این هــا را می تــوان نخســتین تشــک های تاریــخ دانســت. فرهنگ هــای آســیایی و شرقــی ایــن زیراندازهــا را گســرش دادنــد تــا آن جــا کــه همــه ی کــف اتــاق را پوشــاندند و بــه فرشــینه های شرقــی تبدیــل شــدند. بــرای نمونــه ژاپنی هــا تاتامــی و ایرانی هــا فــرش را بدیــن گونــه بــه تمــدن بــشری هدیــه کردند. از هوشــمندی پارســیان 5 هزار ســال پیش، اســتفاده از پوســت خشــک  کــرده ی بــز و گوســفند بــود کــه آن هــا را بــا آب پــر می کردنــد و در روز زیــر تابــش آفتــاب می نهادنــد تــا آب درون شــان گــرم شــود و شــب هــا بــر بسـتری گــرم می خوابیدنــد. آن چــه در تاریــخ هــای نوشته شــده یا ســندهای مانــده از دوران باســتان به دســت می آیــد، نخســتین تخت هــای بلندتــر از کــف زمیــن را مریــان در 5000 نزدیــک بــه  ســال پیــش اســتفاده کردنــد. ســطح های بافته شــده از الیــاف طبیعــی یــا  چوبیــن را بــر پایه هــای چوبیــن می نهادنــد تــا هــم از گزنــد حشره هــا و مارهــا و موشــان در امــان باشــند هــم از سردی  زمیــن و گــرد و خــاک، دور باشند. هــر چــه مقــام و جایــگاه کســی بالاتــر بــود، بلنــدای ایــن تخت هــا هم بیشــر بــود. فرماندهــان و پادشــاهان هــم بــر تخت هایــی می خوابیدنــد کــه بــا روکش هایــی از طــلا تزییــن می شــدند یــا نقــش و نگارهــای نمادیــن بــر آن هــا می ســاختند. کارگــر یا کشــاورز ســاده ی آن زمــان می بایســت بــر همـان زمیــن یــا بوریایــی ســاده می خوابیــد.

تخت هــای پایــه دار در غــرب پــس از ســده  پنجــم میــلادی بــود کــه رواج یافــت. ســاده ترین آن هــا چهارچــوب چوبیــن داشــت کــه بــا تســمه های چرمــی یــا طنــاب و کنــف پیچیــده می شــد. هــر از چنــدگاه کــه ایــن تســمه ها شــل می شــدند می بایســت آن هــا را دوبــاره ســفت کــرد. در پایــان ســده های میانــه و آغــاز دوران رنســانس، تخت خــواب تنهــا جایــی بــرای خــواب نبــود، کــه نمــادی از دارایــی و مقــام و جایــگاه دارنــده ی آن بــود. در ایــن دوران کنــده کاری و اســتفاده از پارچه هــای زربفــت و ســاخت تندیس هــای گوناگــون بــر پایه هــا و دســته های تخــت در میــان داراهــا و سیاســتمدارهای اروپایــی هواخــواه فــراوان داشــت. همــه می کوشــیدند ردی یــا نشــانی از خانــدان خــود را بــر پارچه هــا و پوشــش های تخت خــواب بنشــانند. تخت خــواب در ایــن دوره نشــانه ای از بزرگــی صاحب خانــه بــه شــار می آمــد. بــر ایــن تزیینــات بــه تدریــج چنــان افــزوده شــد کــه دیگــر چهارچــوب تخــت بــه چشــم نمی آمــد. سراسر تخــت بــا پتوهــا و رواندازهــا و پرده هــای مخمــل و فاخــر و گران قیمــت پوشــانده می شــد. آرام آرام بلنــدی تخت هــا تــا بــدان جــا رســید کــه بــرای اســتفاده یــا رفــن بــه ســطح آن می بایســت از چهارپایــه یــا ســکوهای چوبــی اســتفاده کــرد.

در ســده ی هــجدهم میــلادی، فلــــــزها بــه صــنعت تخـــت خــــواب ســــــازی راه یافتـــــــند و قاب هــــــا و چهارچوب هــای فلــزی، تخت هایــی محکم تــر را بــه خانه هــا آوردنــد. ســاختار فلــزی تخت هــا گامــی بلنــد در بهداشــت اتاق هــای خــواب بــود چــون کــه حشره هــا نمی توانســتند بــه آن آســیبی بزننــد یــا در آن لانــه کننــد. از آن جایــی کــه فلــز محکم تــر از چــوب بــود، بــرای ســاخت یــک تخــت نیــازی بــه ســاختار یــا چهارچــوب کوچک تــری بــود و بدیــن گونــه تخت هــا هــم جــای کم تــر می گرفتنــد. پــس بــا گســترش شهرنشــینی و کوچک تــر شــدن فضاهــا، تخت هــای فلــزی گزینــه ی مناســب خانه هــای شــهری شــدند. اگرچــه تخت هــای چوبــی همچنــان در خانه هــای بــزرگ جــای داشــتند.

 

تخت خــواب بــرای پادشــاهان و فرمانروایــان آن چنــان اهمیــت داشــت کــه برخــی از آنــان بیشــر زمــان خــود را بــر آن و در آن ســپری می کردند. از ایــن رو گونــه ای از تخت هــا روانــه ی خانه هــا شــد کــه بــه تخت هــای روز نامــی شــدند و کاربرد شــان بــرای خــوردن و خوانــدن و گفت وگــو در روز بــود. اگرچــه می تــوان نشــان تخت هــای آویــزان را تــا ننوهــای روزگاران بســیار کهــن پــی گرفــت، تخت هــای آویــزان در ســده های ســیزدهم و چهــاردم میــلادی رواج یافتنــد. ایــن تخت هــا گاه بــه کنــار دیــوار و در یــک چهارچــوب یــا قــاب جــای می گرفتنــد و بــه تدریــج شــکل تخت هــای تــوکار را یافتنــد. پرده هایــی هــم از جلــوی آن هــا آویــزان می شــد تــا فضایــی دنــج و شــخصی ســاخته شــود. ایــن تخت ها هاننــد تخت هــای جعبــه ای کشــورهای اروپــای شــالی بودنــد کــه از روزگار وایکینگ هــا جایــی مناســب بــرای در امــان مانــدن از سرمــای شــبانه بــود. بــه خاطــر حفــظ انــرژی و گرمــای اتــاق، کوشــش می شــد همــه ی تخت هــا در یــک جــا باشــند و از ایــن رو بــا افزایــش اعضــای خانــواده، تخت هــا هــم چنــد طبقــه شــدند. گاهــی درهــا و تخته هــای چوبــی جــای پرده هــای پارچــه ای در ایــن تخت هــا را مــی گرفــت و در واقــع تخت هــای جعبــه ای بــه راســتی جعبه هــا یــا صندوق هایــی بــرای خــواب می شــدند.

یــک ســده بعــد تســمه ها و فرهــای فلــزی جــای تســمه های پارچــه ای یــا چرمــی را گرفتنــد و در ســاخت تخت خــواب دگرگونــی ای بــزرگ ایجــاد کردنــد و ایــن آغــاز ورود بــه دوره ی تخت خواب هــای امــروزی یــا مــدرن اســت. ســده ی بیســتم نــه تنهــا ســده ی تشــک های فــری کــه تخت هــای تاشــو نیــز بــود. البتــه صــدای فلــزی ایــن تخت هــا و تشــک ها تــا دهــه ی پنجــاه میــلادی از معایــب آن هــا بــه شــار می رفــت. در ایــن دهــه بــود کــه فوم هــای مصنوعــی بــه درون تشــک ها راه یافــت و نــه تنهــا تخت هــا کــه صندلی هــا نشــیمن های دیگــر را هــم آســان تر ســاخت.گویا در دهــه ی 60 میلادی بود کــه نــوآوری پارســیان کهــن، دوبــاره بــه شــکلی نــو در تخت هــای آبــی نمایان شد. تشــک های آبــی در دهه 70 و 80 میلادی بــه نشــانی از نســل جــوان سرکــش امریکایــی و اروپایــی بــدل شــد ولــی آرام آرام  از میــدان بــه در رفــت و جــای خــود را بــه فوم هــای حافظــه دار یــا هوشــمند داد. ایــن تشــک ها بــه خوبــی وضعیــت تــن هــر کســی را هنــگام خــواب بــه خاطــر می ســپرند و تنهــا در هــان نقطــه ای واکنــش نشــان می دهنــد کــه فشــاری بــه آن هــا وارد شــود. از ایــن رو حرکــت یــک شــخص در یــک ســوی تخــت، خــواب شــخص دیگــر در ســوی دیگــر را برنمی آشــوبد. امــروز و در ســده ی بیســت ویکــم بــرای خریــد یــک تخت خــواب گزینه هــای فــراوان هســت.